Beste lezer,

Hartelijk welkom bij Big Tech-waakhond The Firewall. U heeft zich ingeschreven op onze nieuwsbrief en mogelijk zelfs een donatie gedaan. Dank, en heel bemoedigend dat uw bezoek aan ons platform daartoe heeft geleid! In deze eerste – extra lange – aflevering van onze nieuwsbrief zal ik iets meer vertellen over de stichting en het platform dat er alles aan wil doen om de macht van Big Tech-bedrijven te helpen beteugelen. Dat is nu meer nodig dan ooit.

Achtergrond: Big Tech bedreigt de journalistiek

We bevinden ons al enige tijd in de bizarre positie dat slechts een handvol bedrijven, voornamelijk Amerikaanse, wereldwijd het grootste deel van de nieuwsvoorziening aan burgers bepaalt. De algoritmes van sociale media zijn afgestemd op maximale emoties. Woede, onvrede en ophef vormen de brandstof voor het verdienmodel van deze bedrijven: ze zijn niet geïnteresseerd in controleerbare feiten, maar in maximaal gewin voor hun aandeelhouders. Dat wakkert polarisatie aan en vreet aan het fundament van onze democratische samenleving, die alleen kan functioneren wanneer burgers zich kunnen informeren met betrouwbare informatie.

Tegelijkertijd wordt de online zichtbaarheid van traditionele media door toedoen van dezelfde techbedrijven steeds kleiner. Dat maakt dat veel mensen controleerbare bronnen gaandeweg moeilijker kunnen vinden. Deze ontwikkeling tast ook de verdienmodellen van uitgeverijen aan en daarmee de levensvatbaarheid van een belangrijk deel van de journalistiek. De opkomst van AI versnelt dit proces.

Daar blijft het niet bij. De IT-systemen van onze democratische instituties draaien voor het overgrote deel op soft- en hardware van Amerikaanse technologiebedrijven. De oprichters en ceo’s van deze bedrijven kussen de ring van Donald Trump, de 47e president van de Verenigde Staten, die bezig is de democratie in zijn land te gronde te richten. De Financial Times maakte afgelopen zaterdag duidelijk dat hij dat in een ongekend tempo doet. De afbraak van de democratie in de Verenigde Staten verloopt veel sneller dan eerder in Rusland, Venezuela, Hongarije en Turkije.

Amerika is niet langer de hoeder van de democratie

Trump en zijn entourage hebben 19e-eeuwse imperialistische ambities en hebben niets goeds voor met de Europese democratieën. Dat was aan de start van zijn tweede termijn al duidelijk, en sinds de publicatie van de National Security Strategy in november 2025 staat het zwart op wit. Begin januari verklaarde Trump tegenover journalisten van The New York Times dat zijn macht als opperbevelhebber van de Amerikaanse strijdkrachten alleen wordt beperkt door zijn ‘eigen moraliteit’, waarmee hij het internationaal recht terzijde schoof, evenals andere inperkingen van zijn vermogen om militaire macht te gebruiken om landen over de hele wereld aan te vallen, binnen te vallen of zijn wil op te leggen.

De regering-Trump breekt niet alleen de Amerikaanse democratie af, ze bedreigt ook ons politieke systeem: onze open samenleving en onze manier van leven. Het is bijna niet te bevatten dat het land waaraan Europa haar vrijheid dankt zich nu tegen ons keert, maar we mogen onze ogen er niet voor sluiten. Integendeel. Deze tijd vraagt juist om tegenkrachten en ook de journalistiek dient daaraan haar bijdrage te leveren.

Journalisten zijn een inherent onderdeel van het systeem van checks & balances die noodzakelijk zijn voor het functioneren van een democratische rechtsstaat. Nu onze democratie zowel van binnenuit als van buitenaf wordt ondermijnd, kun je als journalist niet meer afzijdig blijven, vinden wij. Wie daar onder het mom van ‘neutraliteit’ toch in volhardt, luidt zijn eigen ondergang in en dat is voor ons onaanvaardbaar. In de komende nieuwsbrieven komen we uitgebreid op dit principiële standpunt terug.

Het begin van The Firewall

Advocaat Matthijs Kaaks, medeoprichter van de stichting Firewall, en ik bespraken eind 2023 voor het eerst hoe we konden helpen om de uitholling van onze democratie een halt toe te roepen. De vloedgolf aan desinformatie was (en is) onze grootste zorg en we filosofeerden over manieren om die te bestrijden. We hadden nog geen goed idee hoe we dat moesten aanpakken, maar we stelden vast dat Big Tech een hoofdrol speelde en de urgentie dagelijks toenam.

In de maanden daarna zagen we Trump met de hulp van enkele Big Tech-bedrijven de race naar het Witte Huis winnen. Het werd tijd om plannen uit te werken en we nodigden anderen uit om met ons mee te denken en wellicht mee te doen. 

Softwareontwikkelaar Richard Jong, de jonge jurist Karlijn Han, tech-expert annex ondernemer Danny Mekić en voormalig politicus Kees Verhoeven schoven aan. We concludeerden dat rechtsgeleerden er geen twijfel over lieten bestaan: Europa heeft de beste wetten om de macht van Big Tech te beteugelen. De Digital Services Act (DSA) richt zich op inhoud en veiligheid online; de Digital Markets Act (DMA) verbiedt techbedrijven hun eigen producten en diensten oneerlijk te bevoordelen, en de General Data Protection Regulation (GDPR) wordt beschouwd als de strengste privacywet ter wereld.

De grote vraag is hoe stevig deze wetten zullen worden gehandhaafd. Het Witte Huis ziet elke poging daartoe immers als een aanval op het Amerikaanse bedrijfsleven: afgelopen zomer dreigde Trump al met economische sancties als Europa zou gaan reguleren. Woensdag maakte de Volkskrant bekend dat de Verenigde Staten de druk opvoeren om Europese beleidsmakers en ambtenaren ervan te weerhouden Amerikaanse techbedrijven te reguleren. Een onderzoek van de justitiecommissie van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden, dat door Republikeinen wordt geleid, stelt dat de DSA feitelijk neerkomt op censuur en het recht van Amerikanen op vrije meningsuiting beperkt. Het rapport noemt de Nederlandse toezichthouder Autoriteit Consument en Markt (ACM) en de organisaties Bits of Freedom en Justice for Prosperity zelfs bij naam.

Daarmee zijn onze wetten en de organisaties die ijveren voor de naleving daarvan, het voorwerp van geopolitiek en intimidatie geworden. Europese politici lijken intussen niet allemaal zover dat ze de strijd met Trump aandurven en daar moeten we ook niet op wachten. Er zijn nieuwe tegenkrachten nodig om de bedreigingen te weerstaan.

Onderzoeksjournalistiek met juridische slagkracht

Een daarvan is diepgravende journalistiek om de gedragingen van Big Tech-bedrijven in kaart te brengen. Wie het journalistieke landschap bekijkt, ziet dat de inspanningen van de media om de kolossale macht van Meta, X, Microsoft, Google, Amazon en TikTok te controleren, te wensen overlaten. The Firewall wil daar iets aan doen.

En waar journalisten het normaal gesproken aan de burgermaatschappij overlaten om iets met de vruchten van hun werk te doen, gaat de The Firewall een stap verder. Er is simpelweg geen tijd te verspillen. Het moment is aangebroken om de resultaten van onderzoeksjournalistiek waar mogelijk en wenselijk van juridische slagkracht te voorzien.

Dat inzicht leidde tot een plan voor een nieuw burgerinitiatief en een bezoek aan een notaris.

De overname van DigiD

Op maandag 5 januari vertelde ik Caroline Nevejan hoe de in september opgerichte stichting Firewall zich wil inzetten om onze democratie te helpen beschermen. Nevejan is emeritus hoogleraar Designing Urban Experience (Universiteit van Amsterdam) en voormalig Chief Science Officer bij de gemeente Amsterdam. In 1994 richtte ze met Marleen Stikker de Maatschappij voor Oude en Nieuwe Media op, die tegenwoordig het Waag Futurelab heet. Ze is internetpionier van het eerste uur en voorvechter van democratische waarden.

Nadat we we ruim een uur hadden gesproken en ik had verteld dat The Firewall zijn tanden vooral in Big Tech zal zetten, vroeg ze me waarom we niet onmiddellijk iets deden tegen de overname van DigiD-leverancier Solvinity door de Amerikaanse multinational Kyndryl. Daardoor zou DigiD immers onder de zogenoemde Cloud-act komen te vallen, een wet waarmee Amerikaanse geheime diensten data bij Amerikaanse bedrijven kunnen opeisen. De oranje man in het Witte Huis zou DigiD zelfs bij wijze van sanctie of als een vorm van chantage kunnen uitzetten.

Dat zoiets bepaald niet denkbeeldig is, bleek afgelopen zomer, toen Trump de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof (ISH) in Den Haag op een sanctielijst zette en Microsoft onmiddellijk zijn e-mailaccounts blokkeerde. De digitale identiteit van miljoenen Nederlandse burgers kon toch geen speelbal worden van een buitenlandse president die zich als een autoritair leider laat gelden?

Ik keek Nevejan aan en was even stil. We waren van plan om ons platform in mei te lanceren en met een crowdfundingactie de steun van democratie-minnende mensen te werven. Maar door haar vraag realiseerde ik me dat sommige dingen niet kunnen wachten. Een duidelijker voorbeeld van een ongewenste overname van vitale Nederlandse digitale infrastructuur is amper denkbaar: DigiD raakt ons allen.

Passende rechtsmaatregelen

Verscheidene media hadden al aandacht geschonken aan de overname, waaronder mijn collega’s van Follow the Money. Hoogleraren spraken zich uit tegen de overname en burgerbeweging De Goede Zaak begon zelfs een petitie tegen de overname van Solvinity. Kamerleden maakten zich zorgen, informeerden zich en debatteerden over de overname.

Wat grotendeels buiten beeld bleef: het Bureau Toetsing Investeringen (BTI), de overheidsinstantie die de overname moet beoordelen, openbaart geen enkele inhoudelijke informatie. Met andere woorden: burgers kunnen zich niet informeren over de status en de inhoud van de beoordeling van deze overname, die overduidelijk van landsbelang is. Die ongerijmdheid staat volgens ons op gespannen voet met de rechten van burgers. Om tegen zo’n besluit bezwaar te maken, moet je de inhoud kennen, zeker nu het een zaak betreft waarin de nationale veiligheid en de rechten van individuele burgers op het spel staan.

Het wezenlijke vraagstuk draait om digitale soevereiniteit, zei Nevejan. Die kwestie speelde eigenlijk al decennia en ze had zich er al lang voor ingespannen om dat vraagstuk op de kaart te zetten.

Nevejan is niet de enige. Er zijn meer mensen die zich al jaren inzetten om beleidsmakers en bewindspersonen te wijzen op de gevaren van de enorme afhankelijkheid van Amerikaanse technologie die in handen is van bedrijven die maar één ding nastreven: zo veel mogelijk winst maken voor hun aandeelhouders. Zoals Marleen Stikker (ik noemde haar al eerder) evenals Bert Hubert – software-ontwikkelaar, tech-expert en standvastig pleitbezorger van digitale burgerrechten – en Reijer Passchier, hoogleraar digitalisering en de democratische rechtsstaat aan de Open Universiteit en auteur van het boek De vloek van big tech.

In het afgelopen jaar maakte ik kennis met ze en ik vroeg ze in de eerste week van januari of ze bereid waren om een brief te ondertekenen waarin we volledige transparantie van het besluitvormingsproces zouden opeisen. Na het lezen van de brief van onze advocaten Matthijs Kaaks en Roland Mans, stemden ze daarmee in. ‘Graag zelfs,’ kreeg ik van enkelen te horen. Goed om te weten: Kaaks en Mans doen deze procedure pro bono.

Naast Nevejan, Stikker, Hubert en Passchier waren ook hoogleraren Esther van Egerschot, Felienne Hermans en Wim Voermans bereid de brief te ondertekenen. Ook Jelle Postma, medeoprichter van Justice for Prosperity, wilde dat, net als medeoprichter van Bits of Freedom en internetactivist Karin Spaink, filosoof, jurist en schrijver Maxim Februari, schrijver Joris Luyendijk en Volkskrant-columnist Sander Schimmelpenninck. Vincent Böhre, directeur van de stichting Privacy First, zette namens zijn stichting zijn handtekening en natuurlijk deden Kees Verhoeven, de stichting Firewall en ik dat ook.

Onze actie bleef niet onopgemerkt en na de eerste reactie van BTI volgde vorige week de derde brief met onze uitdrukkelijke eis om de overname van Solvinity door Kyndryl te verbieden en ons inhoudelijke informatie te geven over de besluitvorming. Zo niet, dan zullen we passende rechtsmaatregelen nemen.

Van die ontwikkelingen houd ik u in de komende nieuwsbrieven graag op de hoogte.

Eric Smit 

Voorzitter stichting Firewall

ps. U kunt ons werk steunen op deze pagina.